WYCIĄG Z MIŁORZĘBU JAPOŃSKIEGO W ŚWIETLE NOWOCZESNEJ FARMAKOTERAPII

Pojęcie leku roślinnego jest przyjęte na płaszczyźnie międzynarodowej i zgodnie z postanowieniami WHO. Leki roślinne definiuje się jako środki lecznicze, których składniki stanowi wyłącznie materiał roślinny, np. surowce pocięte lub sproszkowane, wydzieliny roślin (olejki, balsamy, żywice), soki (jak alona i manna) lub wyciągi, głównie alkoholowe. Środkami roślinnymi nie są natomiast przetwory homeopatyczne, a także zdefiniowane składniki roślinne, jak np.: mentol, eugenol, tymol, czyste alkaloidy i glikozydy, escyna, kawaina, cynaryna i wiele innych oraz antybiotyki naturalne.

Pomyślne wyniki w terapii lekami roślinnymi są ściśle związane z racjonalnym ich zastosowaniem, opartym na właściwym doborze i znajomości działania składników biologicznie aktywnych oraz ich dawkowania. W związku z tym zachodzi potrzeba poszerzenia wiedzy zarówno lekarzy, farmaceutów jak i wszystkich producentów oraz dystrybutorów surowców i przetworów roślinnych w zakresie właściwości roślin leczniczych, ich działania i zastosowania w lecznictwie oraz dawkowania.

W obliczu integracji Polski z krajami Wspólnoty Gospodarczej i związanym z tym unifikowaniem przepisów prawnych we wszystkich dziedzinach, trzeba m.in. uwzględnić cały zespół regulacji tyczących służby zdrowia, a wśród nich zarządzeń dotyczących rejestracji i dystrybucji leków.

Status prawny leku roślinnego jako środka leczniczego wymaga dopuszczenia do obrotu surowców i przetworów wysokiej jakości. Wnioskodawca musi wykazać jakość, bezpieczeństwo i skuteczność swego produktu. Niezmienna jakość produktów pochodzenia roślinnego może być zapewniona tylko dzięki niezwykle dokładnej i wyczerpującej definicji materiału wyjściowego. Konieczne jest ponadto szczegółowe określenie procesu wytwarzania, które pozwoli zachować stałą jakość. Jeżeli na płaszczyźnie europejskiej pożądana jest nawet unifikacja produktów z różnych źródeł, niezbędne są jednolite definicje surowców roślinnych w poszczególnych krajach członkowskich, kraje te powinny kierować się wspólnymi zasadami.

Rozkwit fitoterapii nastąpił dzięki rozwojowi fitochemii, farmakognozji, fitoanalityki, immunologii i farmakodynamiki.

Dane historyczne i wieloletnie doświadczenia pozwalają stwierdzić, że fitoterapia torowała drogę rozwoju farmakoterapii. Wskazanym jest ustalenie dla fitoterapii właściwej proporcji i zakresu działania, obejmującego nie tylko to wszystko, co nowe w materia medica, lecz także to, co zdało egzamin w czasie i dobrze służy choremu człowiekowi. Fitoterapia nie może być przeciwstawiana lekowi syntetycznemu, ale razem z nim powinna być stosowana w klinice, wzajemnie się uzupełniając. Jeżeli w ten sposób będzie się postępowało w badaniach i nauce - to fitoterapia osiągnie właściwe i stabilne miejsce w terapii.

Materiał, który zasygnalizowany został w tytule publikacji jest bardzo obszerny. Jednak jednym z najbardziej aktualnych i ciekawych tematów jest problematyka Ginkgo biloba - leku stosowanego w neurologii, schorzeniach naczyń mózgowych oraz gerontologii.

Wyciąg z miłorzębu japońskiego (Ginkgo biloa G.b.) budzi duże zainteresowanie wielu specjalności medycznych ze względu na szerokie i wielokierunkowe działanie. Występuje pod postacią preparatów sporządzonych przy użyciu mieszaniny acetonowo-wodnej z liści drzewa Ginkgo biloba, które rosną między innymi w Japonii, Korei Południowej i Francji. Wyciąg z Ginkgo biloba zawiera dwie podstawowe grupy związków chemicznych: flawonoidy i terpeny. Poza tym znajduje się w nim pewna ilość kwasów organicznych, nadających wyciągowi charakter kwaśny i poprawiający rozpuszczalność ciał czynnych w wodzie. Są to kwasy: hydroksykinuretyczny, kinuretyczny, wanilinowy, p-hydroksyb enzoesowy i inne.

Terpeny stanowią 6% ciał czynnych zawartych w wyciągu. Mają one unikatową budowę chemiczną, charakterystyczną tylko dla Ginkgo biloba.; zostały opisane przez badaczy japońskich. Wyróżnia się w nich ginkolidy A, B, C oraz bilobalidy.

Największą grupę związków chemicznych stanowią flawonoidy - standaryzowany wyciąg z Ginkgo biloba. powinien zawierać 24% flawonidów: kwercetyny, kempferolu, izoramnetyny, będący monocukrami i dwucukrami. Składają się one z dwóch pierścieni aromatycznych, połączonych trzema atomami węgla będącymi składową pierścienia - pironu. Ważne znaczenie dla ich działania mają grupy hydroksylowe.

Działanie i zastosowanie: Badania eksperymentalne, jak też obserwacje kliniczne potwierdziły szerokie spektrum działania leczniczego wyciągów z miłorzębu. Wyciąg z Ginkgo biloba. wykazuje bardzo szerokie spektrum zależne od wielokierunkowego działania farmakologicznego leku. Wpływ na naczynia krwionośne odbywa się wielokierunkowo poprzez oddziaływanie na układ katecholamin, jak i bezpośredni wpływ na naczynia. Uwzględnienie wpływu na naczynia krwionośne, obejmuje regulację całego układu naczyniowego (tętnice, kapilary, żyły) poprzez:

1. oddziaływanie na układ adrenergiczny,
2. rozszerzenie naczyń zależne od działania na śródbłonek,
3. oddziaływanie na żyły zależne częściowo od układu adrenergicznego (po zastosowaniu wysokich dawek możliwy jest efekt spazmolityczny),
4. hamowanie przepuszczalności naczyń włosowatych.
Ważną rolę w działaniu wyciągu z Ginkgo biloba odgrywają mechanizmy komórkowe. Wyciąg ten:

7. w komórkach śródbłonka zwiększa uwalnianie czynnika rozszerzającego naczynia - EDRF (Endothelium Derived Relaxing Factor) oraz prostaglandyny,
8. w warstwie mięśni gładkich naczyń hamuje pozaneuronalny rozpad katecholamin poprzez wpływ na katecho-tlenometylo-transferazę (COMT), a także przez hamowanie ich zwrotnego wychwytywania w neuronach; hamuje również aktywność fosfodiesterazy (PDE)
9. wzrost cAMP - rozszerzenie tętniczek), - w przysadce zwiększa uwalnianie endogennych katecholamin z zakończeń adrenergicznych.

Obserwuje się pobudzenie syntezy katecholamin w ośrodkowym układzie nerwowym - stosowanie wyciągu z Ginkgo biloba i prekursora znakowanego 14C prowadzi do wzrostu stężenia dopaminy i noradrenaliny.

Wpływ wyciągu z Ginkgo biloba na ośrodkowy układ nerwowy prowadzi do wzrostu przepływu krwi, co powoduje zwiększenie ilości tlenu oraz substancji metabolicznych dostarczanych do tkanek jako wynik regulacji szerokości tętniczek oraz zwiększa wykorzystanie glukozy i tlenu przez komórki, przez co przywraca prawidłowy metabolizm w mitochondriach, glikolizę tlenową i syntezę ATP, stabilizuje błony lizosomalne, hamuje aktywność proteaz, zmniejsza stężenie mleczanów, wpływa na odbudowę prawidłowego napięcia naczyń.

Wyciąg z Ginkgo biloba hamuje agregację płytek krwi poprzez wpływ na ich błonę komórkową, stymulację uwalniania prostacykliny oraz działanie antyoksydacyjne. Efekt ten osiągany jest dzięki obecności ginkgolidów, które są wybiórczymi antagonistami czynników aktywujących agregację płytek krwi PAF - potwierdzony badaniami in vitro i in vivo z użyciem płytek krwi ludzkiej i króliczej. Działanie antyagregacyjne wspomaga przeciwutleniający efekt wywierany przez flawonoidy miłorzębu.

Działanie błonowe i molekularne wyciągu z Ginkgo biloba polega na hamowaniu tworzenia wolnych rodników, wpływie na pompę błonową (Na-K-ATP-azę), obniżeniu wskaźnika peroksydazy, modulowaniu aktywności niektórych enzymów błonowych i wewnątrzkomórkowych (szczególnie COMT, PDE, proteaz lizosomalnych), wzroście ilości receptorów cholinergicznych i muskarynowych.

Wyciąg z G.b. zwiększa szczelność bariery krew-mózg. Odkryto także ginkogolidy działające hamująco na PAF (Platelet Activating Factor) - czynnik odgrywający rolę w agregacji płytek, alergii, zapaleniach, wstrząsie i odrzucaniu przeszczepów. Opisano również przeciwwirusowe, antyarytmiczne, hepatoprotekcyjne, spazmolityczne, a nawet przeciwnowotworowe działanie flawonoidów. Wykazano, że wyciąg z miłorzębu zwiększa czas przeżycia komórek mózgowych w hipoksji oraz ich oporność na działanie trucizn (cyjanki). Skuteczność działania preparatów miłorzębu w zaburzeniach czynności mózgu zależy od stosowania preparatu o odpowiednim stężeniu substancji czynnych. W mniejszych dawkach manifestuje się przede wszystkim wpływ miłorzębu na obwodowe naczynia krwionośne.

Flawonoidy już w niskich dawkach, dzięki właściwościom oksydacyjno-redukcyjnym, przerywają reakcję łańcuchową utleniania lipidów inicjowaną przez wolne rodniki tlenowe. Znacznie potęgują przebieg tej reakcji wolne rodniki - aniony nadtlenkowe i rodniki hydroksylowe. Aniony nadtlenkowe zmniejszają ponadto uwalnianie EDRF (substancji rozszerzającej naczynia krwionośne i działającej antyagregacyjnie na płytki). Wolne rodniki hydroksylowe hamują natomiast syntezę prostacykliny działającej antyagregacyjnie i rozszerzającej naczynia krwionośne.

W związku z tak szerokim działaniem wyciąg Ginkgo biloba może być wykorzystany w różnych specjalnościach medycznych.

Neurologia i psychiatria. Ginkgo biloba znalazł zastosowanie w psychozach i zaburzeniach zachowania u ludzi starszych, we wszystkich typach demencji w tym chorobie Alzheimera, w uszkodzeniach mózgu na tle zmian naczyniowych. Można go stosować wraz z wystąpieniem pierwszych objawów ubytku funkcji intelektualnych, w stanach depresji, jak również w upośledzeniu pamięci i zaburzeniach koncentracji umysłowej. Na szczególne podkreślenie zasługuje jego działanie przeciwobrzękowe zarówno pochodzenia naczyniowego, jak i cytotoksycznego (np.: po rtg-terapii).

Okulistyka i laryngologia - schorzenia pochodzenia naczyniowego, np.: występujące na tym tle zawroty głowy, zaburzenia równowagi, szum w uszach, zaburzenia widzenia.

Choroby wewnętrzne. Na podstawie licznych danych należy przyjąć, że Ginkgo biloba wywiera wpływ na mikrokrążenie i parametry reologiczne. Przekonujące wyniki badań klinicznych Ginkgo biloba wiążą się z:

1. utrzymaniem prawidłowego mikrokrążenia,
2. zmniejszeniem lepkości krwi,
3. zabezpieczeniem przed hemolizą,
4. hamowaniem agregacji płytek krwi,
5. zwiększeniem szybkości przepływu krwi i bezpośrednim działaniem na naczynia,
6. wpływem na napięcia tętniczek i żył,
7. regulacją zaburzeń równowagi tromboksan-prostacyklina,
8. stabilizacją przepuszczalności naczyń włosowatych.

Wyciąg z Ginkgo biloba znalazł zastosowanie w arteriopatii kończyn dolnych, niezależnie od tła (włącznie z arteriopatią cukrzycową) i nasilenia choroby. Użyteczny jest również w schorzeniach naczyń żylnych, stanach zakrzepowo-zatorowych i łamliwości naczyń włosowatych. Doświadczalnie wykazano zmniejszenie częstotliwości występowania migotania komór oraz pobudzeń przedwczesnych pochodzenia komorowego.

Miłorząb dwuklapowy (Miłorząb japoński, Ginkgo biloba) jest stosowany w leczeniu miażdżycy naczyń mózgowych, która jest częstym schorzeniem wieku starczego. Objawia się m. in. zawrotami i bólami głowy, szumem w uszach, osłabieniem pamięci, zmiennością nastrojów, lękiem. W leczeniu tych objawów znalazł zastosowanie miłorząb japoński. Składniki czynne w nim zawarte obniżają napięcie mięśniówki naczyń głównie w obrębie centralnego układu nerwowego, hamują agregację płytek krwi i erytrocytów, poprawiają właściwości reologiczne krwi i warunki mikrokrążenia, inaktywują toksyczne rodniki tlenowe, zapewniają lepsze utlenowanie i odżywianie komórek, powodują wzrost tolerancji na hipoksję, szczególnie tkanki mózgowej, hamują rozwój obrzęku mózgu pochodzenia urazowego lub toksycznego, zmniejszają obrzęk siatkówki i uszkodzenie jej komórek.

Podsumowując, wyniki eksperymentalnych badań laboratoryjnych i prób klinicznych potwierdzają skuteczność ekstraktów miłorzębu w zaburzeniach krążenia mózgowego i obwodowego, uogólnionej miażdżycy naczyń i związanych z tym objawów czynnościowych. Leki zawierające wyciąg z miłorzębu stosuje się pomocniczo w pourazowych i poudarowych zaburzeniach ukrwienia mózgu oraz w wielu zespołach neurologicznych przebiegających z zaburzeniami pamięci, koncentracji a także w stanach chorobowych charakteryzujących się obniżoną sprawnością psychointelektualną. Stwierdzono korzystny wpływ ekstraktu z miłorzębu w chorobie Alzheimera i otępieniu wielozawałowym. Łagodzi on objawy chorobowe związane z zaburzeniami krążenia obwodowego w obrębie kończyn dolnych, tj. chromanie przestankowe, bóle, zaburzenia czucia, mrowienie.

W prowadzonych badaniach nad toksycznością ostrą i podostrą miłorzębu japońskiego nie stwierdzono ujemnego wpływu na obraz krwi oraz wzrostu aktywności AlAT i AspAT w surowicy krwi, co dowodzi braku wpływu na wątrobę.

Dr n. med. Adam Kwieciński
Naczelny Lekarz Kliniki Św. Katarzyny w Krakowie

Piśmiennictwo u autora